Rituelen rondom dood, 6 boeken die je op weg helpen
Esther Zawiolkowski

Rituelen rondom dood, 6 boeken die je op weg helpen

In rituelen drukken mensen uit waar het wezenlijk om gaat in hun leven. Dat geldt met name voor rituelen rondom het verlies van een leven. Ben je op zoek naar een ritueel? Ik bespreek zes boeken over rituelen rondom het levenseinde, die ik erg goed vind en waar je vast iets aan hebt.

Omdat ik zie dat de behoefte aan persoonlijk ingevulde rituelen toeneemt, heb ik me erin verdiept en ben ik inmiddels gediplomeerd ritueelbegeleider. Er bestaan talloze boeken over rouwverwerking en rituelen. Deze 6 heb ik er voor je uitgepikt:

  1. Nieuwe Rituelen: vorm geven aan de belangrijke momenten in je leven, door Annechien Ochtman de Boer
  2. Afscheid nemen met je hart. Dertig bijzondere uitvaarten, door Gijsje Teunissen
  3. Rituelen helen: troost rondom het levenseinde, door Marijke Serné
  4. Verlaat verdriet bij mensen die als kind een ouder hebben verloren, door Mieke Ankersmid
  5. Rituele Creativiteit : actuele veranderingen in de uitvaart- en rouwcultuur in Nederland, onder redactie van Eric Venbrux, Meike Heessels en Sophie Bolt
  6. Een Laatste Groet: uitvaart- en rouwrituelen in multicultureel Nederland, door Marrie Bot

Hieronder lees je waar het boek over gaat. Helemaal onderaan vind je alle gegevens van het boek als je het wilt bestellen.

Nieuwe Rituelen: vorm geven aan de belangrijke momenten in je leven

Om kennis te maken met het fenomeen ritueel op belangrijke momenten in het leven, die niet uitsluitend met de dood te maken hebben, kan ik Nieuwe Rituelen van Annechien Ochtman De Boer aanraden. Zij is all-round ritueelbegeleider en put in haar boek uit een ruime praktijkervaring. Je vindt er zo'n beetje alle belangrijke levensmomenten: geboorte, levensverbintenis, scheiding en afscheid van het leven. Per levensmoment beschrijft ze een ritueel, vaak met een gedicht of lied ter afsluiting.

Ze staat ook stil bij momenten die je misschien niet zo snel met rituelen verbindt, zoals, transgender en overgang van geslacht, verlieservaringen na een miskraam of een doodgeboren kind, ongewenste kinderloosheid, euthanasie, asbestemming, herdenking van een sterfdag en herbegrafenis.

Een prachtig voorbeeld is het verhaal van een vrouw die twee kinderen heeft verloren waaronder één niet voldragen kindje. Ze lagen op verschillende plaatsen begraven. De moeder wilde graag dat de twee kinderen bij elkaar herbegraven zouden worden, op een begraafplaats die goed voelde. Dat is haar gelukt. Na 25 jaar kon zij dit tot haar grote opluchting afsluiten met een mooi ritueel en het gedicht De Kinderen van voorbij, en kreeg haar baby alsnog een identiteit en een mooi plekje.[i]

Afscheid nemen met je hart. Dertig bijzondere uitvaarten

Er zijn veel keuzemogelijkheden om een uitvaart vorm te geven, dat is het uitgangspunt van Teunissen. En dat het belangrijk is dat de nabestaanden zelf dingen doen tijdens de afscheidsviering.

Teunissen is uitgeroepen tot ritueelbegeleidster van het jaar in 2007 en collega's vonden haar uitvaartbegeleidster van het jaar in 2013. Zij heeft een eigen uitvaartbedrijf en beschrijft dertig bijzondere uitvaarten met foto's die door de betrokken families zelf zijn gemaakt.

Ze zijn bijzonder omdat ze heel persoonlijk zijn, passend bij de overledene en bij de nabestaanden. Niets is standaard. Bijvoorbeeld 'Barbara' die thuis opgebaard ligt in doeken omringd met bloemen. Familie en vrienden komen bij haar en haar man Peter thuis voor een kleine, intieme afscheidsviering voordat Barbara op haar laatste rit vertrekt over dijken en langs duinen naar het witte kerkje in Groet voor de afscheidsdienst. Bij haar begrafenis dekken alle aanwezigen onder het geluid van klankschalen en trommels haar graf toe met aarde en vervolgens met stenen.

Teunissens liefde voor het vak, spat er van af. Dit boek moet je echt lezen, als je een idee wilt krijgen wat er allemaal mogelijk is om een afscheid persoonlijk in te vullen en als je op zoek bent naar symbolen, teksten en handelingen die passen bij de persoon van wie je afscheid neemt.

Rituelen helen: troost rondom het levenseinde

Wat een mooi vormgegeven en zeer leesbaar boek is dit! Sarné weeft door theorie veel persoonlijke ervaringsverhalen.

Zij is de eerste niet-kerkelijk ritueelbegeleider in Nederland. Als je haar boek gelezen hebt, ben je ervan overtuigd hoe belangrijk het is goed en gedegen afscheid te nemen. Dat geldt ook voor groepen die wel eens vergeten worden: kinderen en ouderen die niet goed meer bij geest zijn. Zij moeten ook gelegenheid krijgen afscheid te nemen, omdat ze toch voelen en merken dat er iets aan de hand is. Je gaat voorbij aan hun gevoelens en rouwverwerking als je ze onwetend laat.

Daarnaast beschrijft Serné verdriet bij verlies van kinderen, doodgeboren of vroeg gestorven baby's en na overlijdens door zelfdoding.

Het belang van communicatie over de laatste wensen, wordt nogal eens onderschat, vindt ze. Maar veel mensen durven niet bezig te zijn met hun eigen dood. 'Het theater van het verdriet', aldus Serné: 'wel bezig zijn met overlijden van anderen, zonder te denken aan hun eigen dood.'

Verlaat verdriet bij mensen die als kind een ouder hebben verloren

Hoe werkt verlies van één van jouw ouders of beide ouders door op latere leeftijd? Die vraag staat centraal in Verlaat verdriet van Mieke Ankersmid. Vooral als er voor het kind geen moment van afscheid is geweest bijvoorbeeld omdat het niet mee mocht naar de begrafenis.

We zijn geneigd kinderen weg te houden van de dood. Dit blijkt op latere leeftijd behoorlijk door te kunnen werken. Mensen lijken zich op het eerste gezicht wel redelijk te redden maar hebben vaak last van onverwerkt verdriet. Je ziet dat zij zich afsluiten voor gevoelens, op hun hoede blijven in contacten en zich moeilijk binden of ze houden zich groot terwijl ze dat van binnen niet voelen.

Ook dit boek benadrukt het belang van goed afscheid nemen. De persoonlijke citaten maken alles zeer inzichtelijk en invoelbaar. Zo schrijft een vrouw van veertig die op zes-jarige leeftijd haar moeder verloor: "Ik was bang geweest in een groot zwart gat te vallen als ik de emoties rondom de dood van mijn moeder aan zou gaan, dat alle grond onder mijn voeten zou verdwijnen en dat ik psychisch zeer labiel zou worden. Dat bleek niet zo te zijn. En dat is voor mij een groot houvast! Ik durf ze aan, mijn emoties, en hoef niet meer alleen stoer en op het verstand verder te gaan."[ii]

Rituele Creativiteit : actuele veranderingen in de uitvaart- en rouwcultuur in Nederland

Wil je je juist informeren over rituelen bij andere zaken dan alleen afscheid tijdens uitvaarten? Neem dan dit boek. Hierin vind je naast stervensbegeleiding rituelen rondom as-verstrooiing, lichaamsdonatie na de dood, bermmonumenten, rouwmonumenten en stille tochten en websites ter herinnering aan vroeg gestorven kinderen. De diversiteit van de onderwerpen en de huidige creatieve invulling van afscheid laten zien dat 'de behoefte aan persoonlijke invulling van de laatste eer levensgroot is.'

Een Laatste Groet: uitvaart – en rouwrituelen in multicultureel Nederland

Dit fotoboek is echt de moeite waard als je je wilt verdiepen in de verschillen tussen religies in hun uitvaartrituelen. Bot laat met sprekende foto's de verschillen zien bij Nederlandse, Surinaamse, Hindoestaanse, Chinese en Moslimgroepen, onderverdeeld in onder andere rooms-katholicisme, protestantisme, winti, jodendom, confucianisme, niet-kerkelijken en nieuwe tradities. De foto's zijn niet altijd prettig om naar te kijken. Zo zie je bijvoorbeeld mensen in hun doodskist liggen. Maar deze soms confronterende foto's geven wel goed de verschillen in gebruiken weer. Voor dit boek heeft Bot tussen 1990 en 1998 ruim 100 uitvaarten bijgewoond en de rituelen in zwart-wit beelden vastgelegd.

Wil je een van de boeken over rituelen rondom de dood bestellen? Dat kan met onderstaande links.

Nieuwe Rituelen: vorm geven aan de belangrijke momenten in je leven, Annechien Ochtman de Boer, Spirito, Baarn (2017)

Afscheid nemen met je hart. Dertig bijzondere uitvaarten, Gijsje Teunissen , Archipel (2009)

Marijke Serné, Rituelen helen: troost rondom het levenseinde, Heinen, 's-Hertogenbosch (2007)

Mieke Ankersmid, Verlaat verdriet bij mensen die als kind een ouder hebben verloren, Witsand Uitgevers Bvba, Antwerpen, (2015)

Rituele Creativiteit: actuele veranderingen in de uitvaart- en rouwcultuur in Nederland, redactie van Eric Venbrux, Meike Heessels en Sophie Bolt, Uitgeverij Meinema, Zoetermeer. Dit boek is in herdruk, maar wel te vinden in de openbare bibliotheek.

Een Laatste Groet: uitvaart – en rouwrituelen in multicultureel Nederland, Marrie Bot, Uitgever Marrie Bot Rotterdam (1989)


Gebruikte voorbeelden en citaten komen uit:
A. Ochtman-de Boer, Nieuwe rituelen. Vorm geven aan de belangrijke momenten in je leven (2015) pp. 177 en 178

en

M. Ankersmid, Verlaat verdriet bij mensen die als kind een ouder verloren hebben, (2015) p. 66

Over de auteur

Esther Zawiolkowski is ritueelbegeleidster. Je vindt haar hieronder als dienstverlener.


Photocredits: Pixabay TaniaVdB

Lifestream plaatst functionele -, analytische- en advertentie cookies, voor een goed functionerende website, gepersonaliseerde dienstverlening en advertenties. Zie ons privacy statement voor meer informatie.

Ja, ik accepteer cookies Nee, liever niet